حجــم سبــز

هنر مشارکتی و کار گروهی و دسته‌جمعی در زمینه هنرهای تجسمی امروز به یکی از فرم‌های دلخواه هنرمندان معاصر تبدیل شده است. اما با این وجود کارهای مشترک و گروهی در زمینه هنرهای تجسمی به دلیل‌های مختلف از قدمت چندن زیادی برخوردار نیست و آغاز آن را همانند بسیاری از گرایش‌ و جریان‌های هنری معاصر باید در دهه‌های 50 و 60 میلادی جست. همچنین برخلاف هنرهایی همچون موسیقی، تئاتر، رقص، معماری یا سینما که تجربه کارهای گروهی و جمعی در آنها بسیار رایج است، منحصر به فرد بودن و بحث از خلاقیت‌ها و نبوغ شخصی در هنرهای بصری مسئله‌ کوچکی نیست که بتوان از کنار آن به سادگی گذشت و تا به امروز نیز بیشتر آفرینش‌هایی که در این زمینه رخ داده است بر پایه همین رویکردهای شخصی بوده است.

حال بی آنکه بخواهیم کارهای گروهی دوران کهن را نادیده گرفته یا به بحث‌های تاریخ هنری درباره زیر سوال رفتن رویکردهای هنر مدرن و اتفاقات مربوط به دهه‌های یاد شده بپردازیم، در این نوشتار سعی خواهیم کرد تا نگاهی کلی به مفاهیم و رویکردهای معاصر این دست آثار داشته باشیم.

نمونه‌ای از هنر مشارکتی- اثر دانیل دنسر

همانگونه که گفته شد هنر مشارکتی و گروهی امروز یکی از انواع دلخواه و پرقدرت هنرمعاصر است که هنرمندان مختلفی را در کنار یکدیگر به تجربه‌ای جدید وا می‌دارد. تجربه‌ای درست به همان شکل که هر کدام از ما در گروه‌های ورزشی، فضاهای خانوادگی یا هر کدام از کانون‌های علمی یا اجتماعی جامعه داریم و با آنها زندگی می‌کنیم. اما فرو نهادن اقتدار فردی به عنوان یک هنرمند مستقل و قرار گرفتن در یک فضای گروهی باعث به وجود آمدن رویکردها و رویدادهای جدیدی می‌شود که تا پیش از این کمتر سابقه داشته یا کمتر به آن توجه شده است. یکی از این موارد خارج شدن اثر هنری از یک خود ارجاعی است، مسئله‌ای که بسیار متفاوت از گذشته است و نشات گرفته از جمعی بودن هنری می‌باشد که در آن اقتدار مولف دیگر چندان مطرح نیست. در این دست آثار به جای خلق اثر هنری به وسیله یک فرد، این اثر توسط گروهی از افراد شکل می‌گیرد که می‌توانند به عنوان هنرمندانی هم‌فکر در کنار هم به کار بپردازند و هم این افراد می‌توانند بخشی از مخاطبین اثر باشند که حال به عنوان یک مشارکت کننده بخشی از روند تکاملی اثر هنری به آنها سپرده شده است.

در همین راستا هنرمندانی که به صورت جمعی به فعالیت هنری می‌پردازند، تلاش ویژه‌ای دارند تا اثر هنری آنها نه به عنوان یک محصول نهایی بلکه به عنوان یک فرآیند دیده شود. این مسئله نیز برآمده از یک نوع عدم قطعیتی است که در بیشتر آثار هنری معاصر به چشم می‌خورد و به نوعی مرز میان هنرمند، مخاطب و اثر هنری را شفاف‌تر کرده و تعاریف گذشته ما در این زمینه را به چالش می‌کشاند. این شفاف شدن اگر چه به از بین رفتن کامل مرزها نمی‌انجامد اما تغییرات اساسی را به وجود می‌آورد که به موجب آن هنرمند بخشی از روند خلق اثر هنری خود را با مشارکت و همکاری افرادی می‌سازد که تا پیش از این به عنوان مخاطب مطرح بوده‌اند. این مشارکت و ورود مخاطب به اثر هنری رویداد تازه‌ای است که یک نوع عدم تعیین را در کارهای مشارکتی به وجود می‌آورد، زیرا هنگامی که هنرمند در این مشارکت هیچ تبانی را با مخاطب ندارد دیگر مشخص نیست که چه اتفاقی روی خواهد داد. البته این عدم تعیین یا قطعیت با مسئله تصادف و بداهه‌گی در آثار هنری تفاوت فراوانی دارد و مشخص نبودن چگونگی ورود و خروج مخاطب و یا سهیم شدن او در بخشی از اثر هنری به واقع آثار هنری و حتا گالری‌ها را نیز از یک حالت منفعل به فضایی فعال تبدیل می‌کند. مشارکت، تعامل و همفکری در آثار هنری معاصر هرکدام ویژگی‌هایی را به یک هنر می‌بخشند که جلوتر به آن خواهیم پرداخت.

ما در بحث از هنرهای معاصر با واژه‌های مختلفی برخورد می‌کنیم که در زمینه هنرهای مشارکتی نیز این مسئله وجود دارد و از آنجا که این واژه‌ها برآمده از زبان انگلیسی هستند برگردان آنها به فارسی نیز خود مسئله‌ای دیگر می‌شود. ما در بررسی و تحقیق درباره هنرهای مشارکتی به چند واژه اصلی برمی‌خورم که با وجود مشابهت‌هایی، تعریف و ویژگی‌های خاص خود را دارند. واژه‌هایی همچون Participate art، Collaborative art و Interactive art که هر کدام بنا بر نوعی اثر هنری حاصل از مشارکت، همفکری یا تعامل پدید می‌آیند.

هنر مشارکتی (Participate art)
هنر مشارکتی برآمده از کار گروهی و مشارکت در ساخت یک اثر هنری است و به واقع برگردان فارسی واژه " Participate art" که بیشتر به آن دست از آثار هنری گفته می‌شود که به صورت جمعی و معمولا با مشارکت تعداد افراد زیادی ساخته شده و می‌تواند داری ابعاد وسیعی باشد. البته این مشارکت می‌تواند نه صرفا به صورت فیزیکی که به گونه‌های مختلفی وجود داشته باشد.
گستره مشارکت در این دست آثار هنری بسیار متنوع و وسیع است تا آنجا که از مخاطبان یک اثر گرفته تا هر فرد حاضر در پروژه هنری که نقشی در ارائه و تکمیل کار داشته است می‌تواند به عنوان فرد مشارکت کننده در اثر شناخته شود. در هنر مشارکتی، هنرمند به عنوان ایده دهنده و مولف اثر با آنکه هنوز نقش موثر خود را داراست اما بخشی از روند ساخت اثر هنری خود را به مخاطبان و افراد شرکت‌کننده در اثر واگذار می‌کند. افراد مشارکت‌کننده در این هنر نیز می‌توانند افرادی انتخاب شده از سوی هنرمند و یا افرادی نامعلوم از نگاه او باشند و آنچه که اهمیت بیشتری می‌یابد حضور این افراد و غنایی است که به واسطه این حضور اثر هنری را از یک خودمحوری و تک‌بعدی بودن بیرون می‌آورد. عدم تعین فرم نهایی اثر و اهیمت یافتن روند اجرای اثر هنری دو نکته بسیار مهم است که جذابیت زیادی به این گونه هنرها می‌بخشد.

هنر تکاملی (Collaborative art)
هنر تکاملی نیز گونه‌ای از هنر گروهی و جمعی است که با وجود شباهت‌های بسیار برای خود تعریف و رویکرد دیگری دارد. هنر تکاملی با آنکه برگردان واژه به واژه "Collaborative art" نیست اما معادلی برای این اصلاح است که دلایل انتخاب این عنوان را جلوتر بررسی می‌کنیم. "Collaborative art" به مانند " Participate art" به معنای مشارکت و گروهی بودن است و آنچه که شاید بتوان به عنوان تفاوتی جزئی برای این اصطلاح عنوان کنیم معنای همفکری برای "Collaborative art" است. انتخاب عنوان تکامل نیز به جای مشارکت از این‌رو بوده است که در این گونه از هنر برخلاف هنر مشارکتی تعداد افراد شرکت کننده در خلق یک اثر هنری بسیار محدود می‌شود و در بیشتر موارد به مشارکت میان دو فرد می‌انجامد، چراکه تمامی افراد مشارکت کننده در یک اثر تکاملی نقشی اصلی را ایفا می‌کنند و به واقع یک اثر هنری تکاملی از همفکری دو یا چند فرد (که به طور معمول هنرمند هستند و در این دست آثار هنری مخاطب یا افراد عادی کمتر نقش دارند ) شکل می‌گیرد که در کنار یکدیگر ساختار فکری و فیزیکی آن را در یک روند گروهی تعیین کرده‌اند.

در هنر تکاملی با آنکه روند ارائه یک اثر به دلیل گروهی یا دست‌کم دو نفره بودن، روند خاصی می‌شود و اثر مراحل مختلفی را برای تکمیل خود توسط دو یا چند فرد طی می‌کند اما آنچه که در نهایت به عنوان اثر هنری ارائه می‌شود اهمیت بیشتری داشته و به عنوان یک اثر گروهی و جمعی از آن نام برده می‌شود. به تعبیر دیگر آنچه که در این هنر بیش از همه اهمیت می‌یابد تکامل یک اثر با همفکری چند نفر است که هر کدام بر اساس پذیرش یک روح گروهی و جمعی بخشی از آن را برعهده گرفته‌اند. آنچه را که در این گونه آثار باید بر آن تاکید داشت، همان روح گروهی است که همانند آثار مشارکتی اثر هنری را از یک حالت فردی بیرون می‌آورد و کار به نام یک گروه ثبت می‌شود و نه یک فرد.

هنر تعاملی (Interactive art)
هنر تعاملی نیز برگردان مناسبی برای "Interactive art" است که با وجود ارائه فردی اثر هنری از مشارکت افراد دیگر بی بهره نمی‌ماند و آنچه که موجب پیوستن این گونه از هنر به گونه‌های مشارکتی و جمعی می‌شود، تعاملی‌ست که میان هنرمند و مخاطبان او صورت می‌گیرد. نمونه‌های این دست آثار را نیز باید در هنرهای دیجیتالی و چندرسانه‌ای جست. از ویژگی‌های مهم این گونه آثار باید به باز بودن و حق انتخاب مخاطب برای ورود و خروج از اثر هنری اشاره کرد. به بیان دیگر در این هنر هنرمند فضای بازی را برای مخاطب ایجاد می‌کند که شکل و فرم نهایی نداشته و تعامل مخاطب با اثر است که به دلخواه او به اثر شکل نهایی می‌دهد و این موضوع برای هر مخاطب می‌تواند شکلی متفاوت داشته باشد.

*این یادداشت توسط محمود مکتبی نوشته شده است.